Bij het overlijden van een oprichter moeten continuïteit en opvolging op elkaar aansluiten

Het overlijden van een oprichter raakt meer dan alleen de eigendom van aandelen. Het kan veranderen wie stemrecht uitoefent, of een medeaandeelhouder de aandelen moet overnemen, wie de vennootschap kan vertegenwoordigen en hoe de nalatenschap waarde ontvangt. Een werkbaar plan brengt de vennootschappelijke documenten, het testament, de huwelijksvermogensrechtelijke regelingen en de financiering samen in één samenhangend stappenplan.

Er bestaat geen algemene regel dat het overlijden van een oprichter automatisch een verkoop van aandelen in gang zet. Het antwoord hangt af van de statuten, een eventuele aandeelhoudersovereenkomst, de structuur waarin de aandelen worden gehouden en de afspraken in de nalatenschapsplanning. Het juridische uitgangspunt is vererving op grond van Boek 4 BW, maar de vennootschapsrechtelijke gevolgen moeten afzonderlijk worden geregeld.

Overlijden als trigger en overdrachtsbeperkingen

Art. 2:195 BW biedt het wettelijke kader voor een aanbiedingsregeling en andere overdrachtsbeperkingen bij een BV. Een standaardbeperking op een vrijwillige overdracht beantwoordt niet noodzakelijk de vraag wat er gebeurt als aandelen door overlijden overgaan. Statuten kunnen een afzonderlijke, aan overlijden gekoppelde aanbiedingsverplichting bevatten, maar de bewoordingen, timing, prijs en gevolgen van niet-naleving bepalen of die regeling in het beoogde geval werkt.

In de praktijk blijkt hoe beperkt algemene regels hier zijn. Afhankelijk van de statutaire tekst en de feiten kan het overlijden van de persoon achter een aandeelhouder leiden tot een aanbiedingsverplichting en opschorting van rechten zolang aan die verplichting niet is voldaan. Dat volgt uit de toepassing van de betrokken statuten, geen algemene regel dat elk overlijden de aandeelhouderspositie wijzigt.

De rechtspraak laat zien dat de uitkomst ook anders kan uitvallen. Bevatten de statuten zowel een algemene blokkeringsregeling als een bijzondere aanbiedingsregeling voor het geval van overlijden, dan kan de bijzondere overlijdensbepaling bepalend zijn, ook als de aandelen bij legaat worden verkregen. De uitkomst hangt sterk af van de bewoordingen van de statuten. Daarom moet de samenhang tussen legaat, vererving en statuten uitdrukkelijk worden beoordeeld.

Rechten hangende de overdracht en het waarderingsproces

De statuten kunnen stemrecht, vergaderrecht of uitkeringsrecht opschorten zolang een aan overlijden gekoppelde aanbiedingsverplichting niet is nagekomen. Een dergelijke opschorting ontstaat niet automatisch enkel omdat de nalatenschap en de vennootschap tegenstrijdige belangen hebben. De statuten moeten haar uitdrukkelijk regelen, met de kennisgevingen, de termijnen en de persoon die het proces mag leiden.

Waardering verdient evenveel aandacht. De regeling bij overlijden moet bepalen wat de waarderingsdatum is, of een going-concernwaarde wordt gehanteerd, hoe de deskundige wordt benoemd, welke toegang tot informatie bestaat, welke financieringsperiode geldt en welke rente over de uitgestelde koopprijs verschuldigd is. Een bepaling die de kwestie doorschuift naar "een onafhankelijke deskundige" zonder benoemings- en geschillenregeling kan de onderneming in dezelfde onzekerheid laten die de trigger juist moest voorkomen.

Het plan voor de nalatenschap moet worden getoetst aan de vennootschappelijke documenten. Een testament kan voorzien in erfgenamen of een legaat, maar dat betekent niet zonder meer dat de statuten een bepaald resultaat toestaan. Art. 2:197 BW regelt vruchtgebruik op aandelen en de toedeling van stemrecht, wat van belang kan zijn als een opvolgingsstructuur economisch genot of zeggenschap voorbehoudt. Het huwelijksvermogensrecht kan bovendien bepalen of een andere persoon een economisch of goederenrechtelijk belang heeft dat in de financierings- en overdrachtsregeling moet worden verwerkt.

Financiering van een ordentelijke uitkoop

Een medeaandeelhouder, de vennootschap zelf of een verzekeraar kan de middelen voor een overname verschaffen. Als de vennootschap eigen aandelen verkrijgt, gelden de wettelijke regels voor inkoop van eigen aandelen, met inbegrip van de beperkingen op verkrijging en uitkeringen. Het bestuur moet de vennootschappelijke en financiële positie zelf beoordelen; een verzekeringsuitkering vervangt de wettelijke toets niet.

Keyman-verzekering kan liquiditeit verschaffen aan de vennootschap na het overlijden van een oprichter. Een kruislings gesloten compagnonsverzekering (cross-option insurance) kan een regeling ondersteunen waarbij overblijvende deelnemers de aandelen overnemen en de nalatenschap een afgesproken waarde ontvangt. De keuze van de polishouder en begunstigde, de omschrijving van de verzekerde gebeurtenis, het financieringstekort en de wisselwerking met de statuten moeten allemaal op elkaar zijn afgestemd, anders kan een verzekering uitkeren zonder dat een juridisch solide overdracht tot stand komt.

Een aankoop door de vennootschap is niet altijd de juiste route. Een persoonlijke houdstermaatschappij, medeaandeelhouder of familievehikel kan de beoogde koper zijn, met andere financierings- en fiscale gevolgen. De overeenkomst moet bepalen wie verplicht of gerechtigd is te kopen, of de verplichting hoofdelijk is of ieder voor zijn deel geldt, en wat er gebeurt als de aangewezen koper de overdracht niet kan afronden.

Certificering en continuïteit van het bestuur

Certificering via een STAK kan economische gerechtigdheid scheiden van zeggenschap. De aandelen worden gehouden door de STAK, terwijl certificaten van aandelen het economisch belang vertegenwoordigen. Bij overlijden bepalen de contractuele regels en de administratievoorwaarden voor de certificaten en de STAK de positie direct na het overlijden; er vererven dan geen stemgerechtigde aandelen in de werkmaatschappij.

Certificering lost op zichzelf geen bestuurlijk vacuüm op. De wet regelt de benoeming, schorsing en het ontslag van bestuurders van een BV, en de statuten moeten voorzien in ontstentenis of belet. Een regeling voor een plaatsvervangend bestuurder, een benoemingsproces voor het bestuur en zorgvuldig afgebakende volmachten kunnen voorkomen dat de vennootschap achterblijft zonder iemand die bevoegd is een bankopdracht of transactiedocument te ondertekenen.

Het bestuur moet ook weten wat er gebeurt op de dag van overlijden. Dat betekent: vaststellen welke bestuurders bevoegd blijven, welke registerinschrijvingen moeten worden bijgewerkt, wat er met het bankmandaat gebeurt, wie de verzekeraar inlicht en wie namens de nalatenschap informatie mag ontvangen. Dit zijn operationele stappen, maar zij maken het verschil tussen een opvolgingsplan dat alleen op papier bestaat en een plan dat de continuïteit daadwerkelijk ondersteunt.

Het meest effectieve plan wordt vanaf het begin gecoördineerd en herzien als de eigendomsstructuur, de gezinssituatie of de financiering wijzigt. Het moet de nalatenschap een duidelijke weg naar de waarde bieden en de vennootschap een duidelijke weg om de bedrijfsvoering voort te zetten. Die balans komt het best tot uitdrukking in op elkaar aansluitende statuten, een aandeelhoudersovereenkomst, nalatenschapsdocumenten en verzekeringsregelingen.