Food en agri

Coöperaties blijven een kenmerkend onderdeel van de Nederlandse landbouw, en een transactie waarbij een coöperatie betrokken is, roept vragen op die bij een BV niet spelen: hoe leden worden toegelaten en hoe hun lidmaatschap eindigt, wat de ledenovereenkomst vereist bij een overdracht van activiteiten, of goedkeuring van de coöperatie zelf nodig is, en hoe de aansprakelijkheid van leden is ingericht. Als een deel van de activiteiten van een coöperatie via een carve-out wordt afgezonderd of in een joint venture wordt ingebracht, bepalen doorgaans de raadpleging en goedkeuring van de leden het tijdschema, niet de documentatie.

De inhoud van de statuten weegt hier zwaarder dan bij een gewone vennootschapstransactie. Een coöperatie wordt beheerst door artt. 2:53 e.v. BW. De aansprakelijkheid van haar leden voor een tekort bij ontbinding kan in de statuten worden uitgesloten of beperkt, wat blijkt uit de letters U.A. of B.A. achter haar naam. De besluitvorming ligt bij de algemene ledenvergadering of, als de statuten daarin voorzien, bij een ledenraad. Een coöperatie van voldoende omvang kan onder het structuurregime vallen, wat een raad van commissarissen met eigen goedkeuringsrechten meebrengt. Een wederpartij die met een coöperatie onderhandelt, heeft dus te maken met een rechtspersoon waarvan de bevoegdheid om zich te binden wordt bepaald door haar statuten en haar ledenafspraken. Welke goedkeuringen nodig zijn, wordt daarom aan het begin vastgesteld; partijen gaan er niet van uit dat die vanzelf volgen zodra het bestuur heeft getekend.

Familie-eigendom roept andere vragen op. De werkmaatschappij, de grond, de gebouwen en de productierechten worden vaak door verschillende entiteiten of door natuurlijke personen rechtstreeks gehouden, soms om fiscale redenen die inmiddels niet meer opgaan. Uit de due diligence kan blijken dat vermogensbestanddelen die de werkmaatschappij gebruikt, elders in eigendom zijn. Welke vermogensbestanddelen worden verkocht, wordt in deze sector vaker dan in andere sectoren al bij de term sheet bepaald.

Veel verkoopprocessen in de Nederlandse food- en agrisector zijn geen verkoop van het hele bedrijf in één keer: een koper neemt een deel van het bedrijf over, de verkoper behoudt de grond en verkoopt de exploitatie, of de overdracht wordt over meerdere jaren gefaseerd. Die keuze bepaalt de structuur van de transactie en wordt daarom in een vroeg stadium gemaakt.

Fiscale gevolgen bepalen in deze sector vaak mede de structuur. Wij zetten die daarom vanaf het begin samen met een fiscaal adviseur op en passen haar niet achteraf aan. Als een overdracht over meerdere jaren wordt gefaseerd, moeten de aandeelhoudersovereenkomst, de leaver-bepalingen en de exitmechaniek gedurende die hele periode werkbaar zijn, ook als de aandeelhouders onderling van mening verschillen.

Veel bedrijven in de sector hebben helemaal geen rechtspersoonlijkheid. Een landbouw- of tuinbouwbedrijf dat als maatschap of vennootschap onder firma wordt gedreven, is een contractuele regeling tussen de deelnemers en geen entiteit die zelf de vermogensbestanddelen houdt. Een overdracht loopt daarom via de maatschaps- of vennootschapsovereenkomst, de daarin opgenomen voortzettings- en overnamebepalingen en de positie van de inbreng van elke deelnemer. De onderneming wordt vaak al vóór de verkoop in een BV ingebracht, niet pas tijdens het verkoopproces.

• Productie- en emissierechten zijn overdraagbare vermogensbestanddelen met eigen registratie- en overdrachtsregels, en hun waarde kan een wezenlijk deel van de koopprijs uitmaken. Door die regels kunnen de rechten die de koper verkrijgt, afwijken van de rechten die de verkoper houdt; daarom worden die rechten vastgesteld voordat de prijs vastligt.
• Vergunningverlening voor stikstof en natuur blijft de belangrijkste publiekrechtelijke beperking bij uitbreiding en bij elke wijziging van activiteiten. De vergunningsstatus, de positie van eventuele PAS-gerelateerde meldingen en eventuele lopende handhaving worden vroeg vastgesteld, omdat daarvan afhangt of de koper kan doen waarvoor hij de onderneming koopt. De regels en de rechtspraak over stikstof zijn in beweging, en regelingen die berusten op het verwerven van emissieruimte van een ander bedrijf werken alleen als het overdragende bedrijf de betreffende activiteit ook echt staakt.
• Landbouwgrond is vaak gepacht en niet in eigendom, en het Nederlandse pachtrecht in artt. 7:311 e.v. BW geeft pachters sterke bescherming die ook na een overdracht blijft gelden. Reguliere pacht kent een wettelijke termijn, voortzettingsrechten voor de pachter en een voorkeursrecht bij verkoop van de grond, terwijl geliberaliseerde pacht voor korte duur grotendeels buiten dat regime valt. Pachtovereenkomsten worden ter goedkeuring voorgelegd aan de grondkamer, die bedingen kan aanpassen die niet aan de wettelijke eisen voldoen.
• Milieu- en exploitatievergunningen, waaronder NVWA-registraties en -erkenningen voor levensmiddelenbedrijven, zijn gekoppeld aan de activiteit of de exploitant: sommige gaan na een melding met de activiteit mee, voor andere is een nieuwe aanvraag nodig. Per vergunning wordt daarom nagegaan wat de overdracht vraagt.
• Voedselveiligheidsverplichtingen gaan mee met de onderneming. De Europese levensmiddelenwetgeving vereist traceerbaarheid in de keten en legt verplichtingen op tot het uit de handel nemen en het terugroepen van producten. Eerdere terugroepacties, de leveringsvoorwaarden voor private label en de verdeling van terugroep- en productaansprakelijkheidskosten tussen leverancier en retailer zijn daarom aandachtspunten in het due diligence-onderzoek bij verwerkings- en handelsbedrijven.
• Subsidierechten op grond van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid en nationale regelingen kennen voorwaarden voor eigendom, gebruik en voortzetting die een overdracht kunnen raken. Waar nodig stemmen wij de subsidierechtelijke beoordeling af met een specialist.

• Over grond en gebouwen is overdrachtsbelasting verschuldigd, en de regels voor onroerendezaakrechtspersonen kunnen ook een aandelenoverdracht binnen de heffing brengen. Voor grond die bedrijfsmatig agrarisch wordt gebruikt, geldt een vrijstelling onder de voorwaarde dat dat gebruik wordt voortgezet.
• Concentratietoezicht bij de ACM of op EU-niveau is een reëel aandachtspunt in landbouw- en voedingsmarkten, en leverings- en inkoopregelingen tussen concurrenten vergen een mededingingsrechtelijke beoordeling.
• Leveringsafspraken met grotere afnemers worden begrensd door de regels tegen oneerlijke handelspraktijken uit de Wet oneerlijke handelspraktijken landbouw- en voedselvoorzieningsketen, waarop de ACM toeziet. Die regels beperken betalingstermijnen, eenzijdige wijzigingen, het op korte termijn annuleren van bestellingen van bederfelijke producten en het doorberekenen van bepaalde kosten.
• Werknemers binnen een overgaande onderneming gaan van rechtswege over op de koper op grond van artt. 7:662 e.v. BW, wat zwaar weegt in een sector met veel seizoenarbeid en gedetacheerde werknemers.
• Het adviesrecht van de ondernemingsraad op grond van de WOR geldt zoals gebruikelijk en is vaak de eerste externe stap bij de verkoop van een familiebedrijf.
• Voor de overdracht van aandelen in een BV of een niet-beursgenoteerde NV is een notariële akte nodig (artt. 2:86 en 2:196 BW); voor de overdracht van registergoederen zijn een afzonderlijke notariële akte en inschrijving in de openbare registers nodig.